Caltaggiruni
| Caltaggiruni | |
| Dittagghi: Stemma di Caltaggiruni | |
| Muttu: Urbs Gratissima (Città bonu vuluta), La Rijna dî Munti Erei | |
| Nomu ufficiali: | Caltagirone |
|---|---|
| Riggiuni: | Sicilia |
| Pruvincia: | Catania |
| Cuurdinati: | 37°14'0"N, 14°31'0"E Ammustra ntâ mappa |
| Superfici: | 383,38 km² |
| Abbitanti: | 35 709 |
| Dinzitati: | 93,14 ab./km² |
| Cumuni cunfinanti: | Vischiri, Gela, Grammicheli, Licuddìa, Mazzarinu, Mazzarruni, Miniu, Li Maccara, Niscemi, Chiazza , Sammicheli |
| CAP: | 95041 |
| Prifissu telefònicu: | 0933 |
| Situ ufficiali: | https://www.comune.caltagirone.ct.it/ |
Caltaggiruni (Caltagirone nnû talianu) è nu cumuni di 35 709 abbitanti dâ Città metrupolitana di Catania.
È luntana 68 km dû sò capulocu pruvinciali Catania e 195 km dû sò capulocu riggiunali Palermu. È lu quintu cumuni cchiù populatu dâ Città metrupolitana catanisi e lu primu pi grandizza tirritoriali.
Caltaggiruni è ntrê 25 cumuna dâ Sicilia pi pupulazzioni e lu quintu pi grandizza dû sò tirritoriu.
A liveḍḍu riliggiusu, specialmenti pi zoccu cuncerni la riliggiuni cristiano-cattòlica, Caltaggiruni è sedi piscupali (Piscupatu di Caltaggiruni, nnû talianu Diocesi di Caltagirone) dû 1816.
È storicamenti capulocu di'n grandi cumprinsoriu tirrituriali, chiamatu nnû talianu Calatino e Sud-Simeto (macari canusciuti comu li paisa caltaggirunisa), ca è nnâ parti miridiunali di l'enti metrupolitanu di oji.


Centru urbanu misu cintralmenti ntrâ Sicilia cintrali, chiḍḍa urêntali e lu liturali miridiunali, è celebbri pâ pruduzzioni dâ ciramica, la quali la renni lu majuri centru riggiunali e unu dê cchiù mpurtanti d’Italia.
Fu pi ultra dui millenni nu puntu stratèggicu di cuntrollu pi assai populi ca contrullavanu li chiana di Catania e Gela, ntra di cui li greci, li bizzantini, l'arabbi, li ginuvisa, li ràunisa e li nurmanni.
È vidè nu mpurtanti centru agriculu, pê so grandi campagni, comu Chianu Sampòlu, Costabbaira, lu Nuci, lu Mazzuni, Racineci e Rannasìa.
Lu centru storicu avi lu titulu di Patrimoniu di l’umanità UNESCO dû 2002, facenti parti dû consorziu du Vaḍḍ'i Notu, nzemmula ê città di Catania, Militeḍḍu, Scicli, Modica, Rausa, Notu e Palazzolu Acrèidi.
Etimoluggia dû nomu
[cancia | cancia lu còdici]L'etimoluggìa dû nomu diriva di l'àrabbu: si sapi ca la prima parola significa casteḍḍu (qal'at), ma l'àutra parti è di etimoluggia ca nun è canusciuta, e nun si sapi pi certu zoccu putissi significari; pi chistu mutivu, li studiusi, cchiù o menu titulati, ànu prupunutu assai significati, ca ponu purtari â storia greca (picciò Casteḍḍ'i Gela o Casteḍḍ'i gilisi), â storia midêvali (Casteḍḍ'i ginuvisi) u ô tirritoriu pi comu era(Casteḍḍ'i grutti, Casteḍḍ'i cignali, Casteḍḍ'i quartari, ecc.)
Lu paisi oji
[cancia | cancia lu còdici]
Oji, ultra lu celebbri centru storicu, la città avi vidè n'area abbitata di età recenti, misa a sud-ovest, unni putemu truvari arcuni mpurtanti vî, palazzi, lochi e chiazzi centrali dâ città. Chista parti dâ città è oji lu cori urbanu dû cumuni, unni la majurìa dê pirsuni abbitanu (quasi 20 000 ncapu picca cchiù di 35 000 pirsuni).
La città, nnâ sò storia ricenti, mustràu sempri l'ambizzioni di essiri capulocu di na sò pruvincia ca fussi cchiù o menu lu tirritoriu dê paisa caltaggirunisi (Calatino e Sud-Simeto nnâ lingua taliana), accussì comu la vicina Gela chê sò paisi di l'area gilisi. È lu secundu centru dâ Sicilia cintrali cu cchiù abbitanti, dopu Cartanissetta e davanzi cumuna comu Caniattì, Dirnò e Castruggiuvanni.
Frazziona
[cancia | cancia lu còdici]Pâ grandizza dû sò tirritoriu, Cartaggiruni avi diversi frazziona, arcuni di chisti sunu luntani dicina di chilometri dâ città. Li cchiù canusciuti e mpurtanti sunu:
- Granieri (frazzioni li cui abbitanti veninu dê cumuna dâ pruvincia di Ràusa)
- Santu Petru (frazzioni ca si sviluppàu 'n facci ô boscu omonimu)
- Chianu Sampòlu o Sampàulu (frazzioni agricula a quarcu chilometru dû paisi)
- Favareḍḍa (frazzioni li cui abbitanti sunu grammichilisi)
Giamillaggi
[cancia | cancia lu còdici]Ntrê parentisi sunu scritti o la riggiuni (nnû casu dâ Talia) o l'unità amministrativi fidirali si nnû paisi adintificatu asisti.
San Diego - Vinizzuèla (Carabobo)
Kallikrateia - Grecia
San Franciscu - Stati Uniti dâ Mèrica (Califurnia)
Arnsberg - Girmania (Nord Rinu-Vistifalia)
Mdina - Malta
Bittilemmi - Autorità Nazzionali Palistinisi
Abbadìa Larana - Talia (Lummardìa)
Nasciuti a Caltaggiruni
[cancia | cancia lu còdici]Chista è na lista nun cumpleta di pirsuni ca nàppiru o crisciru a Caltaggiruni:
- Don Luiggi Sturzu, parrinu, funnaturi dû Partitu Pupulari Talianu, sinaturi a vita dâ Ripubblica Taliana
- Mariu Sturzu, frati di Luiggi Sturzu, piscupu di Chiazza
- Carmelu Carìstia, diputatu dâ Ripubblica Taliana pâ Dimucrazzia Cristiana
- Giambattista Fanales, diputatu dâ Ripubblica Taliana pû Partitu Comunista Talianu
- Gnaziu Muntimagnu, piscupu di Girgenti
- Juseppi Missina, riggista cinematograficu
- Nnucenzu Marcinnò, riliggiusu
- Francescu Parisi, senaturi dâ Ripubblica Taliana
- Duminicu Semineriu, scritturi
- Antuninu Raguna o Ràuna, studiusu dâ ciramica
- Nicola Longubardi, gisuita missiunariu â Cina
- Silviu Milazzu, puliticu già presidenti dâ Riggiuni Siciliana e funnaturi dâ Uniuni Siciliana Cristianu Suciali
- Mariu Scelba, puliticu già presidenti dû Cunsigghiu dê Ministri dâ Rippubblica Taliana e vidè già Ministru dô Ntiriuri.
- Gisualdu Climenti, medicu e prufissuri, già Magnificu Ritturi dâ Univirsitati di Catania
- Saveriu Fragapani o Frâpani, architettu
- Gualteru di Caltaggiruni, nobbili e puliticu dû periudu dê Vespri Siciliani
- Ottavia Pinna Buscemi, pulitica, diputata dâ Assemblea Costituenti dâ Ripubblica Taliana pû Fronte dell'Uomo Qualunque
- Salvaturi Castagna, ginirali militari
- Paulu Ciuḍḍa, fàusaru di muneta
- Marianu Giaquinta o Jaquinta, matimaticu
- Jacupu Rannazzu, diriggenti sportivu, già presidenti dâ Atalanta Bergamasca
- Alessiu Narbuni, gisuita e storicu
- Mariu Sampirisi, jucaturi di palluni, difinsuri dû Monza
- Nicole Grimàudu, attrici pû cinema e la televisiuni
Dialettu
[cancia | cancia lu còdici]
A Caltaggiruni, ntrê secula XIX e XX, in virtù di l’unificazzioni nazzionali e dâ diffusiuni di menza di communicazzioni di massa visiva e stampata, l’usu dâ lingua taliana si allargàu in quasi tutti l'abbitanti e vidé in registra diversi di chiḍḍi furmali. La lingua siciliana pirò è vidè presenti, nnâ sò varianti cittatina.
La so varietà lucali, lu caltaggirunisi, è'n dialettu di transizzioni, ca avi elementa urîntali ( cunzidirati comu lìati ô catanisi, ma pigghiati dû missinisi) e èlimenta cintrali (famigghia di dialetta a unni appirtenunu chiḍḍi di Castruggiuvanni e Nissa). Avi forti nfluenza ligguri (prubabbilmenti savunisi).
Comu'n autri dialetta dû sicilianu, sunu prisenti nfluenzi dê lingui castigghiana, catalana, pruvinzali, bèrbira, tuscana e greca, ultra a prestiti dû talianu e vidè du nglisi.
Asempi scritti
[cancia | cancia lu còdici]Sutta ci stanu arcuni asempi scritti, lu primu è lu primu articulu da Dichiarazzioni Universali dê diritta di l'Omu dê Nazziona Uniti, lu secunnu è lu prìara cristiana dû Patri Nostru, lu terzu è la fabbula dû Lupu e l'Agneḍḍu dû scritturi di fabbuli grecu Èsupu:
Dichiarazzioni Universali di li diritti di l'Omu
"Ì crìstijani nasciunu tutti lìbbiri e tutti ì stìssi, pi dignità e dirìtti.
C'ànu u stìssu ciribeḍḍu e cuscienza, e s'han'a cumpurtari 'ntra ri ìḍḍi comu si fussuru frati râ stìssa matri."
Patri nostru
[cancia | cancia lu còdici]Patri nostru, chi sï ndû cełu,
Santiffijatu vè u nommu tò,
vinìssi prestu u tò regnu,
sempri fatta vè a tò vułuntà,
comu 'dû cełu accussi 'n terra.
Danni oggi u nostru pani cutidijànu,
e levini ì nostri debbita
'ccussï comu nuatri ì tugghìmu
ê debbitura nostri.
E nun ni bbannunari 'dâ tentazzijoni,
ma lìbbirini dû màłi, AMEN.
Lu lupu e l'agneḍḍu di Ésupu
Un lupu e nu gneḍḍu, morti di sìti, jungìru a bìviri ô stìssu sciumi.
Ncapu v'era u lupu, cchiù sutta v'era u gneḍḍu.
Ḍḍura, ḍḍu disgranijatu dû lupu, chi c'avìa a panza vacanti, si circà a sciarra cû gneḍḍu e c'à dìttu:
-Disgranijatu, ti lèvi di ḍḍocu chi mi sta lurdannu tutta l'acqua!
E u gneḍḍu ci rispunnï:
-'Un ti siḍḍijari, vìri chi tò mi sta lurdannu l'acqua, ca passa prìma di tìa!
U lupu, ch'ava caputu ca v'era 'dû tortu, c'à dittu:
- He sintutu ca sï mìsi fa m'à sparratu cu l'ammìci!
E u gneḍḍu contrubbattï:
- Ma ìu sï mìsi fa mancu ava natu, chi mi sta dicennu?
E câ raggia dâ fami, prima di bbirarissìllu, c'à dittu:
- E ḍḍura à statu ḍḍu porch'i tò pa' a sparrarimi.
E dopu, senza mancu vìririci si l'à bbiratu e si l'à spurpatu tuttu sanu.
Sti paroli l'àn'a sentiri tutti i crìstijani chi cunnannunu ì nnucenti gnustamenti.
Tradizzioni
[cancia | cancia lu còdici]- 'Giunta.[1]
- 26 dicèmmiru, Festa dê Santu Stefanu, fistìamenti cittàtini.