Lingua latina
Lu latinu nomu ndìgginu: Latina, esti na lingua d'origini indoeuropea. Fu lingua di lu pòpulu romanu finu â caduta di lu 'mperiu ntô 476 d.C.
Poscia lu crollu di lu imperiu, dô latinu nascìeru li lingui neolatini,ditti macari "romanzi". Adunca:l'italianu, lu francisi, lu catalanu, lu spagnolu, lu portughisi, lu rumenu, l'occitanu, lu liunesi, lu sardu, lu sicilianu et àutri lingui.
Appi macari n'influenza videmma nê lingui anglosassoni comu u tedescu e l'ngrisi, ca ancora oji cuntèninu tanti paroli di orìgini latina.
Doppu l'etati clàssica
[cancia | cancia lu còdici]A lingua parrata dû pòpulu, chianu chianu si diffirinziau dû latinu standard ca a scola circava di mantèniri, e di chiddu littirariu. Pi tantìssimu tempu si parrò in latinu dî liggi, di l'affari pùbbrici e di àutri cosi nta tuttu lu Mperu Rumanu. Però, macari siddu l'òpiri rumani ca ristaru sunnu quasi tutti scritti nni la lingua latina clàssica, cumprisi l'òpiri di Ciciruni e di Cèsari e d'àutri, a vera lingua parrata nnû Mperu Rumanu uccidintali era lu Latinu Vulgari, ca è diversu tantu pâ grammàtica, quantu pû vucabbulariu e, cchiù tardu, pâ prununzia.
Macari i nòbbili rumani solèvanu mparari a lingua greca, e amàvanu usàrila, pirchì stimàvanu ca chista pirtinìa â filusufìa e â littiratura. Pi l'arestu, assai genti parràvanu grecu, spiciarmenti nnû Mperu Rumanu d'Orienti, a un puntu tali ca a lingua greca vinìa cunziddirata quasi na lingua franca pû cummerciu e pî viaggi a ddi tempi. Doppu l'ùrtima divisioni tra u Mperu d'Orienti e chiddu d'Occidenti nne l'annu 395, a Orienti u grecu sustituìu difinitivamenti u latinu p'usu ligali e cuvirnativu, pi causa ca nta ddi banni tutti i classi suciali parràvanu grecu di tantu tempu.
Littiratura latina
[cancia | cancia lu còdici]Diffusioni e storia
[cancia | cancia lu còdici]Lu Latinu s'ha diffunnutu 'nta lu modu cchiù semplici di tutti, li pirsuni chi lu parravanu cunquistaru tirritoria ntî tuttu lu bacinu dû meditirraniu e ntî l'Europa uccidintali e sittintriunali.
Cunfrontu tra lu latinu e li lingui rumanzi
[cancia | cancia lu còdici]Ccà sutta si prisenta na tàvula di cunfrontu tra lu latinu e diversi lingui rumanzi, amustrannu l'evuluzzioni dî paroli dâ ràdica cumuni.
| Latina | Sicilianu | Lombard | Vèneto | Occitan | Llïonés | Español | Italiano |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| annus | annu | ann | ano | an | annu | año | anno |
| lingua | lingua | lengua | lengua | lenga | llingua | lengua | lingua |
| oculus | occhiu | œgg | ocio | uelh | gueyu | ojo | occhio |
| clavis | chiavi | ciav | ciave | clau | chave | llave | chiave |
| filius | figghiu | fieu | fio | filh | fiyu | hijo | figlio |
| noctem | notti | nocc | note | nuèch | nueiche | noche | notte |
| factum | fattu | fat | fato | fach | feichu | hecho | fatto |
| planum | chjanu | cian | pian | plan | chanu | llano | piano |
| ligna | ligna | legna | legna | lenha | lleinna | leña | legna |
| fumus | fumu | fumm | fumo | fum | fumu | humo | fumo |