Nzitata

Dâ Wikipedia, la nciclupidìa lìbbira.
(Rinnirizzata di Nzitu)
Na rama nzitata.

La nzitatura (o nzitu o nzita) è na pràttica di l’agricultura ca cunzisti nta l’appizzari nta nu pedi di chianta, na parti di n’autra chianta dunatrici. Quannu la nzitatura rinesci, li dù parti si sàrdunu a’ furmari nu sulu nnivìduu, e s’otteni d’accussì na chianta nova chi’ po’ aviri li stissi carattirìstichi dâ chianta dunatrici.

La parti dâ chianta dunatrici chi’ veni trasfiruta si chiama nzitu. A’ secunna dâ sorta di nzitatura, sta parti po’ èssiri na rama, e nta stu casu pigghia macari lu nomu di brocca, o puru n’occhiu, e nta stu casu pigghia macari lu nomu di pezza o taccuni.

Li chianti si ponnu nzitari pi’ tanti mutivi:

  • certi specî di chianti nun si ponnu multiplicari pi’ simenza, o puru li chianti chi’ nàsciunu dâ so simenza nun hannu li stissi carattirìstichi dâ chianta matri (si dici ca sunnu sarvaggi);
  • quannu na chianta è vecchia e accumencia a’ prodùciri picca frutti, o puru quannu si voli canciari la varietà di fruttu chi’ pruduci, si po’ nzitari la chianta cu’ n’autra chi’ è cchiu’ figghiola o chi’ è di n’autra varietà, senza di bisognu di tagghiàrila e chiantàrinni una nova;
  • quannu na chianta appi un dannu, si po’ nzitari na parti di scorza pi’ cummigghiàrilu;
  • comu chi’ nta na chianta nzitata è la menza di sutta chi’ si ntirfaccia cû tirrenu, si po’ sfruttari stu fattu p’aviri chianti chi’ hannu la risistenza di na parti di sutta sarvaggia, chi’ però a’ sula nun fussi bona pi’ fari frutti, e lu prèggiu di na parti di supra nòbbili, chi’ però a’ sula nun riniscissi a’ crìsciri ntôn certu tirrenu;
  • llargannu lu discursu, macari la parti di chianta chi’ ricivi lu nzitu trasfirisci carattirìstichi â parti nzitata, e stu fattu si po’ sfruttari p’ottèniri na varietà di chianta nova e megghiu rispettu ê dui ca si nzitaru.

La nzitatura nun è n’opirazzioni chi’ è facili a’ rinèsciri; s’havi a’ fari tinennu cuntu di tanti fatturi:

  • li specî dî dù chianti ca si nzitunu hannu a’ èssiri cumpatìbbili;
  • lu nzitu havi a’ cummaciari di manera perfetta ntâ chianta ch’u ricivi, e s’havi a prutèggiri di l’intimperii comu lu ventu e l’acqua;
  • la nzitata s’havi a’ fari tassativamenti ntô pirìudu di l’annu bonu;
  • la manera di nzitata havi a’ èssiri bona pî specî di chianti ca si vannu e nzìtunu;
  • li tagghî ca sèrvunu s’hannu a’ fari cu’ pricisioni e sirvennusi di nu cuteddu affilatu, di solitu fattu apposta.

La figura prufissiunali di cu havi li cumpitenzi ca sèrvunu pi’ nzitari li chianti è lu nzitaturi.

Maneri di nzitari nn’havi assai; nni putemu classificari na para dî cchiu’ cumuni a’ sta manera:

Nzitatura a’ taccuni.
  • a’ occhiu[1]: sunnu chiddi unni si scippa n’occhiu dâ chianta dunatrici e s’appizza nta na spacca di chidda riciventi; nta sta catigurìa putemu spàrtiri li nzitati:
    • a’ taccuni[2][3] o a scorcia[3], quannu lu pezzu tagghiatu si ncugna nta nu tagghiu a’ forma di T chi’ si fa ntâ scorcia dâ chianta sarvaggia;
    • a’ pezza[3], quannu nveci si scava ntâ chianta riciventi nu purtusu chi’ si va e jinchi cû pezzu tagghiatu dâ chianta dunatrici, tagghiatu a’ manera di currispùnniri cu’ pricisioni â parti livata; in particulari, la nzitata si dici a’ zùfulu quannu la pezza tagghiata è n’aneddu cumpletu di scorcia dâ chianta dunatrici, tagghiatu a’ pàrtiri dâ banna opposta a chidda unni cc’è l’occhiu;
Nzitatura a’ curuna.
  • a’ sgroppu[3][4], a’ brocca[3][5], a’ cippu[6][7], a’ scarpeddu[3]: sunnu chiddi unni si tagghia na rama o lu zuccu dâ chianta riciventi di manera trasvirsali, appressu si fannu unu o cchiu’ ssai tagghî lungitudinali, e nta sti tagghî si ncùgnunu ramiceddi novi dâ chianta dunatrici, tagghiati a’ forma di scarpeddu.
  • a’ spaccu ngrisi[6]: è chiddu chi si fa pigghiannu dù rami vicini e paralleli, unu di na chianta e unu di l’autra, facènnucci dù tagghî obbliqui, unu nta ogni rama, di dirizzioni opposti, e ncucchiannu li du rami facennu a’ manera ca lu spuntuni fattu dû tagghiu di na rama si ncugna ntâ spacca fatta dû tagghiu di l’autra rama, a’ furmari na specia di X.

Pi’ prutèggiri li rami o l’occhî chi’ s’hannu nzitatu, tradizzunalmenti s’hannu adupiratu fogghî, lippu, pici, cira, rìsina o trimintina; e pi’ ttaccari li du parti e mantènirili junciuti nsèmmula s’hannu adupiratu filu di lana, stuppa, raffia e rami di sàlaciu. Ma oggi cci sunnu macari prudutti innustriali spicìfici comu mastici e cordi sintètichi.

Annutazzioni[cancia | cancia la surgenti]

  1. ^ Vocabolario domestico p. 152
  2. ^ Mortillaro p. 1103
  3. ^ a b c d e f Vocabolario domestico p. 152
  4. ^ Mortillaro p. 1020
  5. ^ Mortillaro p. 155
  6. ^ a b Censimento dei beni etno-antropologici
  7. ^ Mortillaro p. 230

Rifirenna[cancia | cancia la surgenti]

WikiLettera

St'artìculu è sulu un abbozzu (stub). Siddu vuliti, putiti ammigghiuràrilu secunnu li cumminzioni dâ Wikipedia.
Pi l'elencu cumpretu dî stub, viditi la rilativa catigurìa