Storia di Sarausa 'n èbbica greca
La storia di Sarausa 'n èbbica greca accuminza ntâ secunna mità di l'VIII sèculu a.C., cu la culunizzazzioni ellenica. La polis fu chiamata Syrákousai ('n grecu anticu: Συράκουσαι) dî greci. Lu centru, situatu ntâ costa sud-urientali dâ Sicilia, currispunni a l'odierna Sarausa, capitali di pruvincia taliana.
Funnata di na culònia di Corintu, la polis criscìu lestu, funnannu àutri culonî ntâ Sicilia stissa. Successivamenti vitti la succissioni di nummarusi tiranni; tra li principali dâ città ci sunnu: Gelon, lu primu tirannu aretusau di Gela, ca armau la polis di n'esercitu granni e di una dî marini cchiù putenti dû Meditirràniu; Dionisiu I di Sarausa, cunsidiratu lu protòtipu dû putiri assulutu, purtau la polis a na granni espansioni, funnannu culonî puru nta l'Adriàticu; Agatocli fu lu primu tirannu a pigghiari lu tìtulu di re, e veru ricurdatu p'aviri tinutu li tìtuli di Re di Sicilia e Re d'Africa; e nfini Ieruni II, lu tirannu chi a nu certu puntu nstaurau nu cuvernu quasi-dimucràticu, guidannu Sarakousai duranti lu pirìudu diffìcili quannu Roma accuminzau la sò cunquista dâ Sicilia.
Ma Siracusai non era sulu nu tirannu; canuscìu videmma pirìudi di ripubbricanesimu, ca pirò nun firmaru li guerri ca s'affruntau, comu chidda cu Ducèzziu, re dî Sicili e li sò synteleia. Sparti, fu lu tiatru principali di lu scontru èpicu cu Atini, chi duranti la guerra dû Pilupunnìsu attaccau la polis siciliana cu lu ntentu di cunquistàrila, ma li sò pruggetti fallèru, grazzî 'n parti all'allianza di Syrakousai furmata cu Sparta.
La polis campau pi cchiù di menzu millenniu comu prutagunista dû sò tempu, nzinu â sò cunquista di Roma ntô 212 a.C. doppu nu longu assediu. Fu una di l'ùrtimi citati siciliani a cadiri sutta lu duminiu rumanu.
Tra li sò abbitanti illustri, si merita n'minzioni spiciali di Archimedi, n'anticu matimàticu sarausanu li cui brillanti nvinzioni e scuperti dettiru nu cuntribbutu funnamintali ô cursu dâ storia scientifica.
Li stòrici sunnu d'accordu ca Sarausa fussi la cchiù granni metròpuli dû munnu grecu anticu.