Va ô cuntinutu

Lingui rumanzi

Dâ Wikipedia, la nciclupidìa lìbbira.
Lucalizzazzioni dî lingui rumanzi nta l'Europa

Li lingui rumanzi sunnu ddi lingui chi discènninu dî varianti dû latinu vulgari pallati dî pòpuli nnî banni diversi dû mperu rumanu, nun sulu dâ genti cumuni, e chi si svilupparu 'n siquitu dopu la caruta dû mperu stissu pi vari causi, tra cui chidda dî nvasioni barbàrichi, suprattuttu girmànichi. Li latini vulgari, comu dû restu lu latinu clàssicu e li lingui rumanzi, vennu classificati nnî catigurìi dî lingui itàlichi e europei, nta l'àrvuru dî lingui indu-europei.

Classificazzioni dî lingui rumanzi

[cancia | cancia lu còdici]
  • Lingui rumanzi occidentali


† = lingui estinti

Lingui rumanzi naturali pi zoni

[cancia | cancia lu còdici]

Li principali lingui rumanzi attuali sunnu parrati nta sti paisi:

  • lu puittughisi (gruppu ibbèricu)
  • lu spagnolu o castigghianu (gruppu ibbèricu - gruppu spagnolu)
  • lu liunesi (gruppu ibbèricu - ucidentali)
  • l'asturianu (gruppu ibbèricu - ucidentali)
  • l'aragunisi (gruppu ibbèricu - gruppu spagnolu)
  • lu gallegu (gruppu ibbèricu - gruppu purtughisi)
  • lu catalanu e lu valinzanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu catalanu)
  • lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu nurmannu (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu gallò (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu valloni (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu pruvinzali (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu occitanu)
  • l'occitanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu occitanu)
  • lu francupruvinzali o arpitanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu arpitanu)
  • lu corsu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
  • lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu talianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
  • lu romanciu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
  • lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu valloni (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
  • lu piemuntisi (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
  • lu lìguri (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
  • lu lummardu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
  • lu ladinu o giudeu-spagnolu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
  • lu vènitu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu vènitu)
  • lu friulanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
  • lu talianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
  • l'emilianu-rumagnolu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
  • lu napulitanu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu àutu-miridiunali)
  • lu gallurisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
  • lu sassarisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
  • lu sardu (gruppu rumanzu uccidentali - gruppu sardu)
  • lu sicilianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
  • lu calabbrisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
  • lu salintinu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
  • lu tarantinu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
  • lu rumenu
  • l'arumenu
  • lu meglenorumenu
  • l'arumenu (macedorumenu)
  • lu meglenorumenu
  • l'arumenu
  • l'istrorumenu (parratu nta l'Istria. )

Lingui rumanzi artificiali

[cancia | cancia lu còdici]

Paraguni vucabbulariu

[cancia | cancia lu còdici]

Sta tàula cca sutta porta nu paraguni vucabbulariu pi llustrari l'asempi dî diffirenzi d'ogni lingua pi quantu riguarda certi soni.

Ngrisi Latinu Catalanu Francisi Perciscanu Gallegu Talianu Nurmannu Jèrriais Lummardu (milanisi littirariu) Piemuntisi (uccidintali) Occitanu Portughisi Rumenu Romansciu Sardu Sicilianu Spagnolu
Apple[Mattiana] Mala; Pomum (fruit)PomaPommeMancaMazáMelaPoummePomm/PummPomPomaMaçãMărMailMelaPumuManzana / Poma
ArmBracchiumBraçBrasBrazoBrazoBraccioBrasBrascBrassBraçBraçoBrațBratschBratzuVrazzuBrazo
ArrowSagitta (Frankish Fleuka)Fletxa / SagetaFlècheFlètzaFrecha / SetaFreccia / SaettaÈrchelleFreciaFleciaSageta / FlèchaSeta / FlechaSăgeatăFrizzaFretzaFilecciaFlecha / Saeta
BedLectus; Camba (for sleeping)LlitLitLètzoLeito / CamaLettoLietLeccLetLièch (lièit)Cama, LeitoPat[1]LetgLettuLettuCama / Lecho
BlackNigrumNegreNoirNuríoNegroNeroNièrNegherNèirNegrePreto[2] / NegroNegruNairNieddu / NigruNìguru / NìuruNegro / Prieto
BookLiber (acc. Librum)LlibreLivreLivroLibroLibroLivreLiber/LiborLìberLibreLivroCarte[3]CudeschLibru / LìburuLibbruLibro
BreastPectusPitPoitrinePètzoPeitoPettoEstonmaStòmiPièch (pièit)PeitoPieptPèzPettusPettuPecho
CatFeles; Cattus[4]GatChat (kat, khat, cat)GatoGatoGattoCatGattGatCat (gat, chat (kat, khat, cat))GatoPisică[5]GiatGattu / BattuGattu / JattuGato
ChairSella (Greek Kathedra, seat)CadiraChaiseCaderíaCadeiraSediaTchaîseCadregaCadrega / CareaCadièra (chadiera, chadèira)Cadeira[6]Scaun[7]SutgaCadira / CadreaSeggiaSilla
ColdFrigus (adj. Frigidus)FredFroidFreggíoFríoFreddoFraidFreggFrèidFreg (freid, hred)FrioFrigFraidFriu sFridduFrío
CowVaccaVacaVacheVatzaVacaVacca / Mucca[8]VaqueVacaVacaVaca (vacha)VacaVacăVatgaBaccaVaccaVaca
DayDies (adj. Diurnus)Dia / JornJourDía / GgiurnoDíaGiorno / DìJourDiJorn / DiaDiaZiDiDieJornuDía
DeadMortuusMortMortMurtoMortoMortoMortMortMòrtMòrtMortoMortMortMortu / MottuMortuMuerto
DieMoriorMorirMourirMurirMorrerMorireMouothiMorì/MorMeuire/MurìMorirMorrer(a) MuriMurirMorrerMuriri / MòririMorir
FamilyFamiliaFamíliaFamilleFamiggíaFamiliaFamigliaFamil'yeFamiliaFamijaFamilhaFamíliaFamilie[9]FamigliaFamìliaFamigghiaFamilia
FingerDigitusDitDoigtDèltoDedoDitoDiiDilDetDedoDegetDetDiduJìdituDedo
FlowerFlos (acc. Florem)FlorFleurFeorFlorFioreFlieurFiôrFiorFlorFlorFloareFlurFrore(S)Ciuri / HjuriFlor
GiveDono, -are;
Dare
DonarDonnerDar / DunarDarDareDonner / BailliDonar / DarDoar[10] / Dar(a) DaDarDareDari / DunariDonar[10] / Dar
GoEo, -ire; Ambulare (to take a walk)AnarAllerAndarIrAndareAllerNdàAndéAnarIr / Andar[11](a) Umbla / (a) Merge[12]IrAndareJiriIr / Andar[11]
GoldAurumOrOrUroOuroOroOrOrÒrAurOuro, OiroAurAurOruOruOro
HandManusMainManaManManoMainManManManMãoMânăMaunManuManuMano
HighAltusAltHautAltoAltoAltoHautOltÀutAut / NautAlto[13]ÎnaltAutArtu / AttuÀutuAlto
HouseDomus; Casa (hut)CasaMaison[14]Caza / DomestinaCasaCasaMaîsonCaOstal (ostau) / Maison / CasaCasaCasăChasaDomuCasaCasa
IEgoJoJeJíoEuIoMiMi / IIeu / JoEuEuJauDeuIu / Jo / Ju / Eu / JiaYo
InkAtramentum; Tincta (dye)TintaEncreEntzustraTintaInchiostroEncreNciòsterAnciòstTencha (tinta) / EncraTintaCerneală[15]TintaTintaInga[16]Tinta
JanuaryJanuariusGenerJanvierJanueroXaneiroGennaioJanvyiGinée / GenarGenéGenièr (girvèir)JaneiroIanuarieSchanerGhennarzu / BennarzuJinnaruEnero
JuiceSucusSucJusZzulcoZumeSuccoJusSughGius / BagnaSucSuco / SumoSucSucSutzuSucuJugo / Zumo
KeyClavis (acc. Clavem)ClauClé / ClefGgave / ClavèChaveChiaveCliéCiav / CiauCiavClauChaveCheieClavCraeChiavi / CiaviLlave
ManHomo (acc. Hominem)HomeHommeUmènHomeUomoHoummeOmmÒmo / ÒmÒmeHomem[17]OmUmHomineOmu / ÒminuHombre
MoonLunaLlunaLuneLunaLúaLunaLeuneLunaLun-aLuna (lua)LuaLunăGlinaLunaLunaLuna
Ngrisi Latinu Catalanu Francisi Perciscanu Gallegu Talianu Nurmannu Jèrriais Lummardu (milanisi littirariu) Piemuntisi (uccidintali) Occitanu Portughisi Rumenu Romansciu Sardu Sicilianu Spagnolu
NightNox (acc. Noctem)NitNuitNotzeNoiteNotteNietNocc/NottNeuitNuèch (nuèit)NoiteNoapteNotgNotteNottiNoche
OldSenex (adj. Vetus)VellVieux[18]ViedoVello[19]VecchioVyiVeggVejVièlhVelho[19]Vechi[20] / Bătrân[21]VeglBetzu / Sèneghe / Vedústus[22]Vecchiu / VecciuViejo
OneUnusUnUnUn / UnoUnUnoIeuneVunUnUnUmUnuInUnuUnuUn / Uno
PearPirumPeraPoirePeríaPeraPeraPaithePeraPrussPeraPêraParăPairPiraPiruPera
PlayLudo; Jocare (to joke)JugarJouerGgucarXogarGiocareJouerGiogà/GiugàGieughe/GiughéJogarJuar(jugar, joar)Jogar / Ludo(a se) JucaGiugarJucariJugar
RingAnellusAnellAnneauAnèloAnelAnelloAnné / BagueAnèlAnelAnèl (anèth, anèu)AnelInelAnèAnedduAnedduAnillo
RiverFlumen; Rivus (small river)RiuRivière / FleuveRivería / Río / FluevoRío[23]FiumeRiviétheRiva/RiuFium / RiRiu / FlumeRio[23] / Flumen, FlúvioRâu[24]/ Rîu[25]FlumRiu / Frùmine(S)Ciumi / HjumiRío
SewConsuoCosirCoudreCulzerCoserCucireCouôtreCusìCuse / CusìCóserCoser(a) CoaseCuserCosireCùsiriCoser
SnowNix (acc. Nivem)NeuNeigeNueveNeveNeveNevFiòcaNèuNeveNea / Zăpadă[26]NaivNieNiviNieve
TakeCapio; Prehendere (to catch)Agafar / PrendrePrendrePrenderPrender[27]PrenderePrendreCiapàPijéPrene / Pilhar[28]Prender[27](a) Lua[29]PrenderPigare[30]Pigghiari[28]Tomar / Prender[27]
ThatIlle (Eccu + Ille)AquellCeluiAqueggíoAquelQuelloChuQuellColAquel (aqueth, aqueu)AqueleAcel/AcelaQuelKudhu / Kussu[31]Chiddu / Chissu[31]Aquél
The-; Ille/Illa/Illud,
Illi/Illae/Illa,
(acc. Illum/Illam/Illud,
Illos/Illas/Illa)
el/la/lo
els/les/los
Balearic: es/sa/so
ets/ses/sos[32]
le/la
les
lo/la
los/las
o/a
os/as
il/lo/la
i/gli/le
lé/lael/la
i
ël/la
ij/le
lo/la
los/las (lei[s], lu/li)
o/a
os/as
-ul/-a
-i/-le
il/la
ils/las
su/sa
sos/sas (is)[32]
lu ('u) / la ('a)
li ('i)
el/la/lo
los/las
ThrowJacio; Lanceo, -are (to throw a weapon); AdtirareLlençarLancer / TirerLanzar / Tirar / GgetzarLanzar / GuindarLanciarePitchiTrà[33]Tiré/CampéLançarLançar / Atirar(a) Arunca[34]TrairGhettare/BettareLanzari / JittariLanzar / Tirar / Echar
Thursdaydies JovisDijousJeudiJuvadíaXovesGiovedìJeudiGioedìGiòbiaDijòus (dijaus)Quinta-feira[35]JoiGievgiaZobiaJovi / JuvidìaJueves
TreeArborArbreArbreArvorèÁrboreAlberoBouaisPianta[36]/AlborPianta / ErboArbre (aubre)ÁrvoreArbore / Pom[37]/ Copac[38]PlantaÀrvoreÀrvuruÁrbol
TwoDuo / DuaeDos / DuesDeuxDuoDous / DúasDueDeuxDuu / DooDoi / DoeDos / Doas (dus, duas)Dois[39] / DuasDoiDuaDuos, DuasDuiDos
UrnUrnaUrnaUrneUrnaUrnaUrnaVasUrnaUrnaUrnaUrnăUrnaUrnaUrnaUrna
VoiceVox (acc. Vocem)VeuVoixVozèVozVoceVouaixVôsVosVotzVozVoce, Glas[40]VuschBogheVuciVoz
WhereUbi (in-), Unde (from-), Quo (to-)OnUndeOnde / UDoveIoù / Où'estNdoeAndoa / AntéOnt (dont)Onde[41]UndeNuaUe/AundiUnniDonde[42]
WhiteAlbus (Germ. Blank)BlancBlancBluncoBrancoBiancoBliancBianchBianchBlancBranco[43] / AlvoAlbAlvÀbruBiancu / Vrancu / JancuBlanco
WhoQuis/Quæ (acc. Quem/Quam)QuiQuiQuènQuenChiTchiChiChiQual (quau), Qui, CuQuemCineTgiKini/Ki/ChieCui (cu')Quien
WorldMundusMónMondeMundoMundoMondoMondeMond/MundMondMondMundoLume[44]MundMunduMunnuMundo
YellowFlavus (also meaning "reddish"); Galbus; AmarellusGrocJauneAmaroAmareloGialloJauneGialdGiàunJauneAmareloGalbenMellenGroguGiarnu[45]Amarillo
Ngrisi Latinu Catalanu Francisi Perciscanu Gallegu Talianu Nurmannu Jèrriais Lummardu (milanisi littirariu) Piemuntisi (uccidintali) Occitanu Portughisi Rumenu Romansciu Sardu Sicilianu Spagnolu
  1. <Greek πάτος
  2. <appectoratum
  3. <carta
  4. unknown origin
  5. onomatopoeic
  6. also sela (saddle)
  7. <scamnum
  8. from either muggire (to moo) or, more likely, mungere (to milk)
  9. Initially femeie; the meaning of the word shifted to "woman". Later, the word familie was reintroduced from Latin.
  10. 1 2 meaning "to donate"
  11. 1 2 meaning "to walk"
  12. <mergere
  13. arch. outo
  14. <mansio
  15. from Slavic *črъniti
  16. Old Fr. enque
  17. arch. home
  18. <diminutive vetulus
  19. 1 2 arch. also vedro
  20. objects, temporal
  21. people, <veteranus
  22. <vetustus
  23. 1 2 arch. also frume
  24. according to the 1993 orthographic rules
  25. according to the 1953 orthographic rules
  26. from Slavic *zapadati
  27. 1 2 3 meaning "to arrest", "to catch", or "to hold"
  28. 1 2 <Lat. pilare, *pileare
  29. <levare
  30. <captiare
  31. 1 2 <Lat. eccu + istud
  32. 1 2 <ipsu/ipsa
  33. <trahere
  34. <eruncare
  35. <quinta feria
  36. <planta
  37. from poamă, "fruit" (<poma)
  38. part of the Eastern Romance substratum
  39. arch. dous
  40. from Slavic *gols
  41. arch. also u
  42. <de + onde; arch. also onde
  43. also literary alvo
  44. <lumen
  45. Old Norm. jauln or Old Fr. jalne