Gruppu ibbèricu

Na mappa linguìstica dâ Pinìsula Ibèrica unni l'azzurru chiaru ìndica lu Galizzianu (galego), lu blu scuru lu Purtughisi (português), lu virdi chiaru lu Bable asturianu (bable asturianu), lu virdi lu Liunisi (llïonés), lu giallu lu spagnolu (castellano), e lu marruni chiaru l'Aragunisi (aragonés).

Li lingui iberurumanzi o gruppu ibbèricu sunnu nu gruppu di lingui rumanzi dirivati dû latinu vulgari parratu ntâ Pinìsula Ibbèrica. Custitùisciunu nu suttagruppu dî lingui rumànichi uccidintali ca nclui cchiù di na di li lingui cchiù parrati dû munnu, principarmenti lu spagnolu, lu purtughisi, e lu liunesi, chi si svilupparu doppu la rumanizzazzioni dâ zona.

Lingui ibberurumanzi principali

Li lingui iberurumanzi si spàrtunu cumunimenti nta diversi suttagruppi secunnu la sò evuluzzioni giugràfica dintra la pinìsula:

Gruppu Ibbèricu-Uccidintali

• Spagnolu (o Castigghianu): Cù li sò diversi varietati dialittali di spagnolu e lu giudeu-spagnolu (ladinu).

• Galaicu-purtughisi: Nclui lu purtughisi, lu galizianu (parratu ntâ Galizzia) e la fala (ntâ Vaddi di Jálama, Cáceres).

• Liunesi: Cumprenni lu liunisi (parratu ntô Spagna e Portugallu), lu bable e lu mirannisi (parratu ntô Portugallu).

Parrati di transizzioni

L'estremagnu e lu càntabru (muntagnisi).

Gruppu Ibbèricu-Urientali (o Navarru-Aragunisi)

• Aragunisi: Parratu nta zoni di l'Aragona.

• Muzzàrabi: Varietati umanzi parrati dâ pupulazzioni cristiana ntô tirritòriu musurmanu duranti lu Mediu Evu.

Carattirìstichi dî lingui iberurumanzi

• Uriggini: Si svilupparu dû latinu vulgari ntroduttu dî rumani doppu la cunchista dâ Spagna (accuminzata ô sèculu III a.C.).

• Nfruenza prirrumana: Ànnu nfruenzi dî lingui nativi ca c'èranu prima, comu lu celta l'ibberu o lu lusitanu, speciarmenti ntô lèssicu e la funètica.

• Nfruenza àrabba: L'àrabbu andalusi nfruinzau assai ô lèssicu dû spagnolu e dû purtughisi duranti li sèculi di prisenza musurmana ntâ pinìsula.

• Evuluzzioni funètica: A diffirenza dî lingui galurumanzi (comu lu francisi), chiddi iberurumanzi sùlitu cunzèrvanu megghiu li vucali finali latini (a menu dû catalanu uri- entali) e tèninu na struttura grammàtica cchiù cun- sirvatrici.

Distribbuzzioni giugràfica e mpurtanza

Quannu orìggini vèninu dâ Pinìsula ibbèrica, sti lingui ànnu na pruggezzioni 'ntirnazziunali granni, speciarmenti ntâ Hispana Mèrica e parti di l'Àfrica e l'Asia, p'â spransioni viregnale dâ Spagna e culuniali dû Portugallu.