Tulumeu

Dâ Wikipedia, la nciclupidìa lìbbira.
Claudiu Tulumeu, pricursuri dâ geografia

Claudiu Tulumeu ('n grecu Klaudios Ptolemaios, 'n latinu Claudius Ptolomaeus; 85 ca. -165 ca., notu simpricimenti comu Tulumeu, fu n'astronomu grecu d'èbbica mpiriali ca prubbabbirmenti campau e travagghiau a Alissandria d'Egittu. Cunziddiratu unu di li patri dâ geografia, fu auturi di dui mpurtanti òpiri scintifichi, la principali dî quali è lu trattatu astronòmicu notu comu Almaggestu ('n grecu "Hè Megalè Syntaxis", "Lu granni trattatu"). Comu pi larga parti dâ scienza e dâ filusufìa greca clàssica, pirvinni ê nostri jorna attraversu manuscritti arabbi ca foru traduciuti 'n latinu di Girardu di Crimona sulu ntô sèculu XII.

'N stu travagghiu, una di l'òpiri cchiù nfruenti di l'antichitati, Tulumeu cugghìu la canuscenza astronòmica di lu munnu grecu e babbilunisi, basànnusi suprattuttu supra lu travagghiu svulciutu tri sèculi prima d' Ipparcu. Tulumeu furmulau nu mudellu geocintricu (ca d'iddu va a pigghiari lu nomu, tulimaicu, appuntu) dû sistema sulari ca rimanìu rifirimentu pi tuttu lu munnu uccidintali (ma macari arabbu e innianu) finu a ca nun fu sustituutu di lu sistema sulari eliocintricu di Cupirnicu.

L'Almaggestu[cancia | cancia la surgenti]

Videmma li mitodi di carculu illustrati nta l'Almaggestu (ntigrati nta lu XII sèculu di li cussidditti Tavuli di Toledo, d'uriggini arabba) si dimustraru d'accuratizza sufficienti pî bisogni d'astronomi, astrologhi e navigatura armenu finu a l'èbbica dî scuperti geografichi.

L'Almaggestu cunteni puru nu catalugu di stiddi, prubbabbirmenti n' agghiurnamentu di n'analugu catalugu cumpilatu d'Ipparcu. L'elencu di quarantottu custiddazzioni ca v'è cuntinutu è l'"antinatu" dû sistema di custiddazzioni muderni, ma nun putìa cummigghiari la ntera vota cilesti poichî chista nun è cumpritamenti accissìbbili dî latitudini di lu Meditirraniu, ntê cui vicinanzi camparu Ipparcu e Tulumeu.

La Giografìa[cancia | cancia la surgenti]

L'àutra òpira mpurtanti di Tulumeu è la Giografìa. Videmma chista è nu cumpenniu di tutta la giografia nota ntô munnu rumanu a l'èbbica 'n cui iddu scrivìa. Li sô fonti principali foru l'òpira dû geografu Marinu di Tiru e risuconti di viaggi attraversu lu mperu rumanu, la Persia e a n'àutra banna, ma granni parti dî nfurmazzioni rilativi a paisi ô di fora dû mperu nun èranu accurati.

La prima parti dâ Giografìa cunteni na discussioni di li dati e di li mitodi mpiègati. Comu pû mudellu dû sistema sulari di ll'Almaggestu, Tulumeu cullucau tutti li sue nfurmazzioni 'n nu schema cuirenti. Assignau cuurdinati a tutti li locura di cui era a canuscenza, punènnuli supra na grigghia ca cummigghiava lu nteru globbu tirrestri.

La latitudini era misurata a partiri di l'equaturi, comu si fa videmma oì, ma Tulumeu prifirìu sprimirila 'n tèrmini di lunghizza dû jornu cchiù longu anzichî 'n gradi (la lunghizza dû jornu dû sulstizziu estivu varia di 12 a 24 uri muvènnusi di l'equaturi a lu cìrculu pulari). Fissau lu miridianu di lungitudini 'n currispunnenza dû tirritoriu cchiù uccidintali di cui fussi a canuscenza, l' isuli Canarii.

Noltri Tulumeu scuprìu e divulgau li mitodi pi criari mappi sia dû nteru munnu abbitatu (oikoumenè) ca dî singuli pruvinci rumani. Ntâ sècunna parti dâ Giografìa, furnìu dî listi di locura e discrizzioni dî sô mappi. Lu sô oikoumenè cummigghiava 180 gradi di lungitudini, dî Canarii (nta l'Oceanu Atlanticu) â Cina, e circa 80 gradi di latitudini, dû Mari articu a l' Innî urièntali e al 'Africa cintrali.

Li mappi[cancia | cancia la surgenti]

Tulumeu era consciu di canusciri menu dûn quartu dû munnu. Tuttavia li mappi prisenti ntê manuscritti esistenti dâ Giografìa tulimaica datanu sulu ô nizziu dû XIV sèculu, quannu lu testu fu riscupertu di Maximus Planudes. Mappi basati supra principi scintifici avìanu stati rializzati finu dî tempura d' Eratusteni (III sèculu a.C.), ma Tulumeu mmintau e ammiggghiurau lu mitodu dî prujizzioni.

Ntô XV sèculu la Giografìa fu stampata nzèmmula a arcuni mappi bonu disignati. Rispettu a chiddi attuali, sunnu distorti sia pirchî li dati di Tulumeu nun èranu accurati, sia pirchî iddu stimau na diminsioni troppu nicha pâ Terra: Eratusteni avìa stimatu ca un gradu currispunnissi a 700 stadi, ma Tulumu prifirìu usari 500 stadi pi gradu. Nun è chiaru siddu ntrammi usassiru la midèsima difinizzioni di stadiu, ma assumennu ca ntrammi si rifirissiru ô stadiu atticu di circa 185 metra, la stima d'Eratusteni è troppu granni di circa nu sestu, mentri chidda di Tulumeu è troppu nicha, sempri dûn sestu.

Tra cuurdinati, linii e anguli[cancia | cancia la surgenti]

Datu ca Tulumeu dirivau la majuri parti dî sô cuurdinati cummirtennu misuri liniari di distanza 'n anguli, li sô mappi sunnu distorti. Quinni li sô latitudini avìanu errura c'agghicavanu finu a 2 gradi. Pi li lungitudini (comu macari Tulumeu sapìa) la situazzioni era videmma peja, poichî nun esistìanu mitodi affidàbbili pi ditirminàrila (pi la latitudini mmeci abbasta misurari l'autizza dâ stidda pulari), e rimanìu nu prubbrema nun sulutu pâ geografia finu â mminzioni di lu cronometru (XVIII sèculu). Abbisogna agghiunciri macari ca nun è pussìbbili ricustruiri li sô listi topografichi, sia pi via d'errura ntâ trascrizzioni dî manuscritti, sia pi via di cuntinui agghiunti o mudifichi cu dati cchiù agghiurnati, cosa ca tistimonia la diffusioni di st'òpira.

Tetrabiblos, la summa[cancia | cancia la surgenti]

Tulumeu scrivìu diversi àutri libbra. Lu Tetrabiblos è un trattatu d'astroluggìa 'n quattru vòlumi. L'Ottica (ca ni juncìu surtantu 'n na pissima traduzzioni arabba) tratta dî prupitati e dû cumpurtamentu dâ luci, nclusi la riflissioni, la rifrazzioni e lu culuri. Autri òpiri sunnu l'Iputesi Planitaria, lu Planisphaerium e l'Analemma.