Sudan dû Sud

Dâ Wikipedia, la nciclupidìa lìbbira.
(Rinnirizzata di Sud Sudan)
'Republic of South Sudan'
Bannera di Sudan dû Sud Stemma di Sudan dû Sud
(Bannera) (Stemma)
Muttu: Justice, Liberty, Prosperity
(Giustizzia, Libbirtati, Prusperitati)
Innu: South Sudan Oyee!
Mappa di Sudan dû Sud
Capitali Juba
04°51′ N 31°36′ E
La cchiù granni citati Juba
Lingui ufficiali Ngrisi
Cuvernu
Ripùbblica fidirali
Salva Kiir Mayardit
Riek Machar
Nnipinnenza
9 Giugnettu 2011
Aria
 • Tutali
 • Acqua (%)
 
619.745 km² ()
Pupulazzioni
 • 2008 est.
 • [[Dû |]] census
 • Dinsità
 
8.260.490 ()

13/km² ()
GDP (PPP)
 • Tutali
 • Per capita
[[Dû |]] stima
()
()
Munita Sterlina sudanisa (SDG)
Fusu urariu
 • Stati
(UTC)
(UTC)
Internet TLD .sd
Prifissu telefònicu +249

Lu Sudan dû Sud (ufficiarmenti, n nglisi Republic of South Sudan) è nu Statu di l'Africa cintrali, ca avi pi capitali la citati di Juba. Lu Sudan dû Sud cunfina ntô nord cû Sudan, ntô livanti cu l'Etiopia, cû Kenya, Uganna e la Ripùbbrica Dimucràtica dû Congu ntô sud e la Ripùbbrica Centrafricana a punenti.

Fu pruclamatu lu 9 di giugnettu2011, n sèquitu a nu referendum pi la nnipinnenza ca si tinìu 6 misi prima.

La pupulazzioni dû Sudan dû Sud, pi lu cchiussai di tipu nìuru e di riliggiuni animista cu na minuranza mpurtanti di cristiani, si distingui dî chidda dû Nord ca è pi lu chiossai di tipu àrabbu e di riliggiuni islamica.

Storia[cancia | cancia la surgenti]

Varca ca trasporta merci supr'ô Nilu.

Ebbica 800[cancia | cancia la surgenti]

Nn'havi picca di ducumintazzioni dâ storia di chiddu ca òi lu Sudan dû Sud è, armenu nzinu ô dumìniu eggizzianu ntô nord partennu dû 1820 e lu succissivu anchiamentu di schiavi affirati ntô sud. Li nfurmazzioni di prima di st'èbbica sunnu basati chiossai ntâ tradizzioni dî cunti. Sicunnu sti tradizzioni, li pòpuli niloti comu li dinka, li nuer, li shilluk e àutri, traseru pâ prima vota ntô Sudan dû Sud nta certi mumenti prima dû XXèsimu sèculu. Duranti lu pirìudu cumprinnutu dintra lu XVèsimu sèculu nzinu ô lu XIXèsimu sèculu, li migrazzioni tribbali, n gran parti dâ zona di Bahr al Ghazal, si junceru a sti pòpuli ntô so' locu d'òi. Lu pòpulu azande (nun niloti) trasìu ntô Sudan dû Sud ntô XVIèsimu sèculu, jennu a stari nta lu statu cchiù granni di tutta la riggiuni. Ntô XVIIIèsimu sèculu, macari lu pòpulu di l'avungara trasìu e lestamenti mpunìu la so' autoritati supra l'azande.

Duranti li sèculi, li barrerî naturali firmaru la trasuta di l'Islam ntô sud dû Sudan, mantinennu lu duminiu sutta l'avungara e lu patrimoniu suciali e curturali dî diversi etnî ca camparu nta l'attuali Sudan dû Sud. Tintativi di culonizzazzioni fatti dî francisi e dî belgi furu affucati chî guirrigghi avungara e azande. Â fini du XIXèsimu sèculu, l'agghicata dî britannici e di l'eggizziani arrumpirìa sta nnipinnenza dî tribbù lucali.

Ebbica mpiru uttumanu[cancia | cancia la surgenti]

Lu tirritoriu arristau sutta a lu dominiu di l'Eggittu (ca era nu statu vassaddu dû Mpèriu ottumanu) nzinu a quannu lu disìu ca currìa cuntra la forti nfruenza auropea e li ribbillioni ca di chistu nasceru pressu lu 1880, purtaru lu locu a èssiri abbannunatu, tranni ca pi acchi nzidiamentu dî tribbù lucali.

Ntô 1899 si ristabilìu lu duminiu nglisi-eggizzianu. Ntantu, li culunizzatora belghi avianu formatu lu Tirritoriu di Lado, n'esclavi dû Statu Lìbbiru dû Congu. Pirò quannu murìu du reghi Liupoldu II dû Belgiu, lu tirritoriu passau ê britannici ca lu junceru ô Sudan, pirò dù anni doppu la parti miridiunali passau a l'Uganna.

Ebbica 900[cancia | cancia la surgenti]

Doppu na serî d'eventi, finarmenti ntô 1953 lu Sudan addivintau nnipinnenti furmannu na ripùbbrica cu Kartum comu capitali.

Pirò partennu dû 1955 parteru tinzioni ntra li varî etnî. La sciarra durau nzinu ê 1970ini, quannu fu firmatu nu protocollu di paci ca pirmittìa la criazzioni di nu statu autonumu ntô sud dû Sudan. St'accordu purtau la paci nzinu a quannu lu prisidenti Yaffar al-Numeiry annunzò lu stabbilimentu di nu statu islamicu e l'applicazzioni dâ sharia nta tuttu lu paìsi ca porta lu scattìu di n'àutra guerra civili.

Ebbica 2000[cancia | cancia la surgenti]

Tri anni la sciarra durau e accabbò ufficiarmenti ntô jinnaru2005 ca purtau l'arricanuscimentu dî dritti dî sudanisi dû sud e purtau macari a fàciri nu referendum pi dicìdiri siddu si putìa fàciri nu statu nnipinnenti. Lu referendum fu vinciutu e lu Sudan dû Sud si prucamò nnipinnenti lu 9 di giugnettu2011.

Amministrazzioni[cancia | cancia la surgenti]

Ntô Statu àfricanu è furmata dî 10 stati fidirali o cuvernaturati:

Pulìtica[cancia | cancia la surgenti]

Lu Sudan dû Sud è na ripùbbrica prisidenziali e dimucràtica.

Ecunòmia[cancia | cancia la surgenti]

Sport[cancia | cancia la surgenti]

Cultura[cancia | cancia la surgenti]

Lingua[cancia | cancia la surgenti]



Paisi dû Munnu | Àfrica
Africa dû Sud | Algirìa | Angola | Benin | Botsuana | Burchina Fasu | Burunni | Camerun | Capu Virdi | Ripubblica Centrafricana | Ciad | Comori | Ripùbbrica dû Congu (Congu-Brazzaville) | Ripùbbrica Dimucràtica dû Congu (Ex-Zaire) | Costa d'Avoriu | Eggittu | Eritria | Etiopia | Gabun | Gambia | Gana | Gibbuti | Guinia | Guinia Ecuaturiali | Guinia Bissau | Kenya | Lesothu | Libberia | Libbia | Madagascar | Malaui | Mali | Maroccu | Mauritania | Maurizziu | Mozambicu | Namibbia | Niger | Nigeria | Riunioni | Ruanna | San Tome e Principi | Senegal | Seicelli | Serra Liuni | Somalia | Sudan | Sudan dû Sud |Swaziland | Tanzania | Togu | Tunisia | Uganna | Zambia | Zimbabbui
Enclavi
Ceuta (Spagna) | Melilla (Spagna)
Territori ccû nu statu legali ndifinitu
Sahara Uccidintali