Lingui rumanzi
Li lingui rumanzi sunnu ddi lingui chi discènninu dî varianti dû latinu vulgari parrati dî pòpuli nnî banni diversi dû mperu rumanu, nun sulu dâ genti cumuni, e chi si svilupparu 'n siquitu doppu la caduta dû mperu stissu pi vari causi, tra cui chidda dî nvasioni barbàrichi, suprattuttu girmànichi. Li latini vulgari, comu dû restu lu latinu clàssicu e li lingui rumanzi, vennu classificati nnî catigurìi dî lingui itàlichi e europei, nta l'àrvuru dî lingui indu-europei .
Ìndici |
Classificazzioni dî lingui rumanzi [cancia]
- gruppu africanu
- gruppu sardu
- sardu campidanisi
- sardu lugudurisi
- sardu (littirariu), (basatu supra lu lugudurisi)
- sassarisi (cunzidiratu di tranzizzioni cu lu gruppu talianu)
- gruppu ibbèricu
- gruppu ibbèricu ucidentali
- portughisi
- fala de Xalima (varianti portughisa parrata 'n Spagna cu tratti arcaici)
- gallecu
- eonavieganu (varianti galleca cu tratti asturiani)
- Asturianu-liunisi
- gruppu castigghianu
- spagnolu castigghianu
- estremegnu (variantie spagnola parlata nell'Estremadura spagnola con tratti leonesi)
- andaluso (variante spagnola parlata in Andalusia)
- giudesmo (detto anche giudeo-spagnolo o ladino)
- caló
- aragonese
- gruppu ibbèricu ucidentali
- gruppu gallurumanzu
- gallurumanzu miridiunali (uccitanicu)
- gruppu catalanu
- gruppu uccitanu
- guascuni
- aranisi (varianti guascuna parrata ntâ Vaddi di Aran, n Catalugna, cunzidirata ufficiaementi uccitana)
- linguadocianu
- pruvinzali
- sciuadita (ebreu-pruvinzali)
- limusinu
- alverniati
- vivaru-alpinu
- guascuni
- gallurumanzu sittintriunali (oitanicu)
- gruppu arpitanu
- gruppu francisi
- francianu (dialettu dell'Île de France)
- piccardu
- valluni
- nurmannu (nurmannu)
- parrata di Jersey
- parrata di Guernsey
- anglunurmannu †
- gallu (varianti francisa parrata n Àuta Britagna)
- francucuntisi
- parrata di la Champagne
- pittavinu-santongesi
- burgugnuni
- lurinisi
- zarfaticu (ebreu-francisi) †
- gallurumanzu miridiunali (uccitanicu)
- gruppu àututalianu
- gruppu gallutalicu
- gruppu vènitu
- istriutu
- gruppu italurumanzu
- gruppu tuscanu
- tuscanu
- italianu (tuscanu littirariu)
- Rumanescu cuntimpuraniu
- Lingua corsa
- tuscanu
- gruppu midianu
- Dialettu ciuciaru
- Dialettu vitirbisi
- Dialettu rumanescu clàssicu
- Dialetti umbri
- marchiggianu
- Dialettu sabbinu (ciculanu, L'Aquila, Rieti)
- italchianu (ebreu-talianu)
- Dialetti taliani miridiunali
- Gruppu sicilianu
- gruppu tuscanu
- gruppu dalmata (classificazzioni ncerta)
- gruppu pannònicu (classificazzioni ncerta)
- gruppu rumenu
- rumenu (chiamatu videmma "dacorrumenu" o "murdavu" n Muldavia)
- arumenu (o macidurumenu)
- istrurumenu
- meglenorumenu
- murlaccu
- rumanzu miridiunali
† = lingui estinti
Lingui rumanzi naturali pi zoni [cancia]
Li principali lingui rumanzi attuali sunnu parrati nta sti paisi:
Portugallu e Brasili [cancia]
- lu purtughisi (gruppu ibbèricu)
Spagna (e zoni Mèrica cintrali e Mèrica dû Sud) [cancia]
- lu spagnolu o castigghianu (gruppu ibbèricu - gruppu spagnolu)
- lu liunesi (gruppu ibbèricu - ucidentali)
- l'asturianu (gruppu ibbèricu - ucidentali)
- l'aragunisi (gruppu ibbèricu - gruppu spagnolu)
- lu gallegu (gruppu ibbèricu - gruppu purtughisi)
- lu catalanu e lu valinzanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu catalanu)
Francia [cancia]
- lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu nurmannu (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu gallò (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu valloni (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu pruvinzali (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu occitanu)
- l'occitanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu occitanu)
- lu francupruvinzali o arpitanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu arpitanu)
- lu corsu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
Svìzzira [cancia]
- lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu talianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
- lu romanciu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
Bergiu [cancia]
- lu francisi (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
- lu valloni (gruppu gallorumanzu sittintriunali)
Italia [cancia]
- lu piemuntisi (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
- lu lìguri (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
- lu lummardu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
- lu ladinu o giudeu-spagnolu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
- lu vènitu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu vènitu)
- lu friulanu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu retorumanzu)
- lu talianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
- l'emilianu-rumagnolu (gruppu gallorumanzu miridiunali - gruppu galloitàlicu)
- lu napulitanu (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu àutu-miridiunali)
- lu gallurisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
- lu sassarisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu talianu cintrali)
- lu sardu (gruppu rumanzu uccidentali - gruppu sardu)
- lu sicilianu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
- lu calabbrisi (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
- lu salintinu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
- lu tarantinu (gruppu rumanzu urientali - gruppu sicilianu)
Rumanìa [cancia]
- lu rumenu
Grecia [cancia]
- l'arumenu
- lu meglenorumenu
Macidonia [cancia]
- l'arumenu (macedorumenu)
- lu meglenorumenu
Arbanìa, Serbia e Burgarìa [cancia]
- l'arumenu
Cruazzia [cancia]
- l'istrorumenu (parratu nta l'Istria. )
Lingui rumanzi artificiali [cancia]
- la lingua interlingua (n'ammiscata di talianu, francisi, spagnolu, purtughisi, e latinu). Vìdiri la Wikipedìa in Interlingua.
- la lingua franca nova (n'ammiscata di talianu, francisi, spagnolu, purtughisi, e catalanu). Vìdiri lu purtali dâ Lingua Franca Nova
Paraguni vucabbulariu [cancia]
Sta tàula cca sutta porta nu paraguni vucabbulariu pi llustrari l'asempi dî diffirenzi d'ogni lingua pi quantu riguarda certi soni.
| Ngrisi | Latinu | Catalanu | Francisi | Gallegu | Talianu | Nurmannu Jèrriais | Lummardu (milanisi littirariu) | Piemuntisi (uccidintali) | Occitanu | Portughisi | Rumenu | Romansciu | Sardu | Sicilianu | Spagnolu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Apple | [Mattiana] Mala; Pomum (fruit) | Poma | Pomme | Mazá | Mela | Poumme | Pomm/Pumm | Pom | Poma | Maçã | Măr | Mela | Pumu | Manzana / Poma | |
| Arm | Bracchium | Braç | Bras | Brazo | Braccio | Bras | Brasc | Brass | Braç | Braço | Braț | Bratsch | Bratzu | Vrazzu | Brazo |
| Arrow | Sagitta (Frankish Fleuka) | Fletxa / Sageta | Flèche | Frecha / Seta | Freccia / Saetta | Èrchelle | Frecia | Flecia | Sageta / Flècha | Seta / Flecha | Săgeată | Frizza | Fretza | Fileccia | Flecha / Saeta |
| Bed | Lectus; Camba (for sleeping) | Llit | Lit | Leito / Cama | Letto | Liet | Lecc | Let | Lièch (lièit) | Cama, Leito | Pat[1] | Letg | Lettu | Lettu | Cama / Lecho |
| Black | Nigrum | Negre | Noir | Negro | Nero | Nièr | Negher | Nèir | Negre | Preto[2] / Negro | Negru | Nair | Nieddu / Nigru | Nìguru / Nìuru | Negro / Prieto |
| Book | Liber (acc. Librum) | Llibre | Livre | Libro | Libro | Livre | Liber/Libor | Lìber | Libre | Livro | Carte[3] | Cudesch | Libru / Lìburu | Libbru | Libro |
| Breast | Pectus | Pit | Poitrine | Peito | Petto | Estonma | Stòmi | Pièch (pièit) | Peito | Piept | Pèz | Pettus | Pettu | Pecho | |
| Cat | Feles; Cattus[4] | Gat | Chat (kat, khat, cat) | Gato | Gatto | Cat | Gatt | Gat | Cat (gat, chat (kat, khat, cat)) | Gato | Pisică[5] | Giat | Gattu / Battu | Gattu / Jattu | Gato |
| Chair | Sella (Greek Kathedra, seat) | Cadira | Chaise | Cadeira | Sedia | Tchaîse | Cadrega | Cadrega / Carea | Cadièra (chadiera, chadèira) | Cadeira[6] | Scaun[7] | Sutga | Cadira / Cadrea | Seggia | Silla |
| Cold | Frigus (adj. Frigidus) | Fred | Froid | Frío | Freddo | Fraid | Fregg | Frèid | Freg (freid, hred) | Frio | Frig | Fraid | Friu s | Friddu | Frío |
| Cow | Vacca | Vaca | Vache | Vaca | Vacca / Mucca[8] | Vaque | Vaca | Vaca | Vaca (vacha) | Vaca | Vacă | Vatga | Bacca | Vacca | Vaca |
| Day | Dies (adj. Diurnus) | Dia / Jorn | Jour | Día | Giorno / Dì | Jour | Dì | Di | Jorn / Dia | Dia | Zi | Di | Die | Jornu | Día |
| Dead | Mortuus | Mort | Mort | Morto | Morto | Mort | Mort | Mòrt | Mòrt | Morto | Mort | Mort | Mortu / Mottu | Mortu | Muerto |
| Die | Morior | Morir | Mourir | Morrer | Morire | Mouothi | Morì/Mor | Meuire/Murì | Morir | Morrer | (a) Muri | Murir | Morrer | Muriri / Mòriri | Morir |
| Family | Familia | Família | Famille | Familia | Famiglia | Famil'ye | Familia | Famija | Familha | Família | Familie[9] | Famiglia | Famìlia | Famigghia | Familia |
| Finger | Digitus | Dit | Doigt | Dedo | Dito | Dé | Dii | Dil | Det | Dedo | Deget | Det | Didu | Jìditu | Dedo |
| Flower | Flos (acc. Florem) | Flor | Fleur | Flor | Fiore | Flieur | Fiôr | Fior | Flor | Flor | Floare | Flur | Frore | (S)Ciuri / Hjuri | Flor |
| Give | Dono, -are; Dare |
Donar | Donner | Dar | Dare | Donner / Bailli | Dà | Dé | Donar / Dar | Doar[10] / Dar | (a) Da | Dar | Dare | Dari / Dunari | Donar[10] / Dar |
| Go | Eo, -ire; Ambulare (to take a walk) | Anar | Aller | Ir | Andare | Aller | Ndà | Andé | Anar | Ir / Andar[11] | (a) Umbla / (a) Merge[12] | Ir | Andare | Jiri | Ir / Andar[11] |
| Gold | Aurum | Or | Or | Ouro | Oro | Or | Or | Òr | Aur | Ouro, Oiro | Aur | Aur | Oru | Oru | Oro |
| Hand | Manus | Mà | Main | Man | Mano | Main | Man | Man | Man | Mão | Mână | Maun | Manu | Manu | Mano |
| High | Altus | Alt | Haut | Alto | Alto | Haut | Olt | Àut | Aut / Naut | Alto[13] | Înalt | Aut | Artu / Attu | Àutu | Alto |
| House | Domus; Casa (hut) | Casa | Maison[14] | Casa | Casa | Maîson | Cà | Ca | Ostal (ostau) / Maison / Casa | Casa | Casă | Chasa | Domu | Casa | Casa |
| I | Ego | Jo | Je | Eu | Io | Mi | Mi / I | Ieu / Jo | Eu | Eu | Jau | Deu | Iu / Jo / Ju / Eu / Jia | Yo | |
| Ink | Atramentum; Tincta (dye) | Tinta | Encre | Tinta | Inchiostro | Encre | Nciòster | Anciòst | Tencha (tinta) / Encra | Tinta | Cerneală[15] | Tinta | Tinta | Inga[16] | Tinta |
| January | Januarius | Gener | Janvier | Xaneiro | Gennaio | Janvyi | Ginée / Genar | Gené | Genièr (girvèir) | Janeiro | Ianuarie | Schaner | Ghennarzu / Bennarzu | Jinnaru | Enero |
| Juice | Sucus | Suc | Jus | Zume | Succo | Jus | Sugh | Gius / Bagna | Suc | Suco / Sumo | Suc | Suc | Sutzu | Sucu | Jugo / Zumo |
| Key | Clavis (acc. Clavem) | Clau | Clé | Chave | Chiave | Clié | Ciav/Ciau | Ciav | Clau | Chave | Cheie | Clav | Crae | Chiavi / Ciavi | Llave |
| Man | Homo (acc. Hominem) | Home | Homme | Home | Uomo | Houmme | Omm | Òmo / Òm | Òme | Homem[17] | Om | Um | Homine | Omu / Òminu | Hombre |
| Moon | Luna | Lluna | Lune | Lúa | Luna | Leune | Luna | Lun-a | Luna (lua) | Lua | Lună | Glina | Luna | Luna | Luna |
| Ngrisi | Latinu | Catalanu | Francisi | Gallegu | Talianu | Nurmannu Jèrriais | Lummardu (milanisi littirariu) | Piemuntisi (uccidintali) | Occitanu | Portughisi | Rumenu | Romansciu | Sardu | Sicilianu | Spagnolu |
| Night | Nox (acc. Noctem) | Nit | Nuit | Noite | Notte | Niet | Nocc/Nott | Neuit | Nuèch (nuèit) | Noite | Noapte | Notg | Notte | Notti | Noche |
| Old | Senex (adj. Vetus) | Vell | Vieux[18] | Vello[19] | Vecchio | Vyi | Vegg | Vej | Vièlh | Velho[19] | Vechi[20] / Bătrân[21] | Vegl | Betzu / Sèneghe / Vedústus[22] | Vecchiu / Vecciu | Viejo |
| One | Unus | Un | Un | Un | Uno | Ieune | Vun | Un | Un | Um | Unu | In | Unu | Unu | Un / Uno |
| Pear | Pirum | Pera | Poire | Pera | Pera | Paithe | Pera | Pruss | Pera | Pêra | Pară | Pair | Pira | Piru | Pera |
| Play | Ludo; Jocare (to joke) | Jugar | Jouer | Xogar | Giocare | Jouer | Giogà/Giugà | Gieughe/Giughé | Jogar (jugar, joar) | Jogar / Ludo | (a se) Juca | Giugar | Zogare | Jucari | Jugar |
| Ring | Anellus | Anell | Anneau | Anel | Anello | Anné / Bague | Anèl | Anel | Anèl (anèth, anèu) | Anel | Inel | Anè | Aneddu | Aneddu | Anillo |
| River | Flumen; Rivus (small river) | Riu | Rivière / Fleuve | Río[23] | Fiume | Riviéthe | Riva/Riu | Fium / Ri | Riu / Flume | Rio[23] / Flumen, Flúvio | Râu[24]/ Rîu[25] | Flum | Riu / Frùmine | (S)Ciumi / Hjumi | Río |
| Sew | Consuo | Cosir | Coudre | Coser | Cucire | Couôtre | Cusì | Cuse / Cusì | Cóser | Coser | (a) Coase | Cuser | Cosire | Cùsiri | Coser |
| Snow | Nix (acc. Nivem) | Neu | Neige | Neve | Neve | Né | Nev | Fiòca | Nèu | Neve | Nea / Zăpadă[26] | Naiv | Nie | Nivi | Nieve |
| Take | Capio; Prehendere (to catch) | Agafar / Prendre | Prendre | Prender[27] | Prendere | Prendre | Ciapà | Pijé | Prene / Pilhar[28] | Prender[27] | (a) Lua[29] | Prender | Pigare[30] | Pigghiari[28] | Tomar / Prender[27] |
| That | Ille (Eccu + Ille) | Aquell | Quel | Aquel | Quello | Chu | Quell | Col | Aquel (aqueth, aqueu) | Aquele | Acel/Acela | Quel | Kudhu / Kussu[31] | Chiddu / Chissu[31] | Aquél |
| The | -; Ille/Illa/Illud, Illi/Illae/Illa, (acc. Illum/Illam/Illud, Illos/Illas/Illa) |
el/la/lo els/les/los Balearic: es/sa/so ets/ses/sos[32] |
le/la les |
o/a os/as |
il/lo/la i/gli/le |
lé/la | el/la i |
ël/la ij/le |
lo/la los/las (lei[s], lu/li) |
o/a os/as |
-ul/-a -i/-le |
il/la ils/las |
su/sa sos/sas (is)[32] |
lu ('u) / la ('a) li ('i) |
el/la/lo los/las |
| Throw | Jacio; Lanceo, -are (to throw a weapon); Adtirare | Llençar | Lancer / Tirer | Lanzar / Guindar | Lanciare | Pitchi | Trà[33] | Tiré/Campé | Lançar | Lançar / Atirar | (a) Arunca[34] | Trair | Ghettare/Bettare | Lanzari / Jittari | Lanzar / Tirar / Echar |
| Thursday | dies Jovis | Dijous | Jeudi | Xoves | Giovedì | Jeudi | Gioedì | Giòbia | Dijòus (dijaus) | Quinta-feira[35] | Joi | Gievgia | Zobia | Jovi / Juvidìa | Jueves |
| Tree | Arbor | Arbre | Arbre | Árbore | Albero | Bouais | Pianta[36]/Albor | Pianta / Erbo | Arbre (aubre) | Árvore | Arbore / Pom[37]/ Copac[38] | Planta | Àrvore | Àrvuru | Árbol |
| Two | Duo / Duae | Dos / Dues | Deux | Dous / Dúas | Due | Deux | Duu / Doo | Doi / Doe | Dos / Doas (dus, duas) | Dois[39] / Duas | Doi | Dua | Duos, Duas | Dui | Dos |
| Urn | Urna | Urna | Urne | Urna | Urna | Vas | Urna | Urna | Urna | Urnă | Urna | Urna | Urna | Urna | |
| Voice | Vox (acc. Vocem) | Veu | Voix | Voz | Voce | Vouaix | Vôs | Vos | Votz | Voz | Voce, Glas[40] | Vusch | Boghe | Vuci | Voz |
| Where | Ubi (in-), Unde (from-), Quo (to-) | On | Où | Onde / U | Dove | Ioù / Où'est | Ndoe | Andoa / Anté | Ont (dont) | Onde[41] | Unde | Nua | Ue/Aundi | Unni | Donde[42] |
| White | Albus (Germ. Blank) | Blanc | Blanc | Branco | Bianco | Blianc | Bianch | Bianch | Blanc | Branco[43] / Alvo | Alb | Alv | Àbru | Biancu / Vrancu / Jancu | Blanco |
| Who | Quis/Quæ (acc. Quem/Quam) | Qui | Qui | Quen | Chi | Tchi | Chi | Chi | Qual (quau), Qui, Cu | Quem | Cine | Tgi | Kini/Ki/Chie | Cui (cu') | Quien |
| World | Mundus | Món | Monde | Mundo | Mondo | Monde | Mond/Mund | Mond | Mond | Mundo | Lume[44] | Mund | Mundu | Munnu | Mundo |
| Yellow | Flavus (also meaning "reddish"); Galbus; Amarellus | Groc | Jaune | Amarelo | Giallo | Jaune | Giald | Giàun | Jaune | Amarelo | Galben | Mellen | Grogu | Giarnu[45] | Amarillo |
| Ngrisi | Latinu | Catalanu | Francisi | Gallegu | Talianu | Nurmannu Jèrriais | Lummardu (milanisi littirariu) | Piemuntisi (uccidintali) | Occitanu | Portughisi | Rumenu | Romansciu | Sardu | Sicilianu | Spagnolu |
Rifirimenti [cancia]
Erruri ntâ funzioni Cite Sù prisenti dê marcatura <ref> ma nun fu attruvatu nissunu marcaturi <references/>: $2